مقالات پربیننده

فرقه ها در میان ما

دانش علمی شناخت و تمیزدادن فرقه از تشکل سیاسی

بدون شناخت علمی از فرقه های خطرناک تحلیل عملکردهای فرقه رجوی و اثرات بشدت مخرب آن بر اعضا و جداشدگان و خلاص شدن از فشارهای شکنجه گونه روانی مغزشویی های چندین دهساله غیرممکن است

خانم آناگومز نماینده پارلمان اروپا خواستار اخراج فرقه رجوی شد

افشاگریهای خانم سلطانی در رابطه مسعود رجوی با زنان مجاهد

افشاگریهای خانم سلطانی در رابطه مسعود رجوی با زنان مجاهد

قسمت سوم: گفت‌ و شنود با فرشته هدایتی ۳۲ سال در مناسبات و تشکیلات

قسمت سوم: گفت‌ و شنود با فرشته هدایتی ۳۲ سال در مناسبات و تشکیلات

قسمت دوم: گفت‌ و شنود با فرشته هدایتی امروز باید گفت آنچه را که فردا گفتنش دیر است

قسمت دوم: گفت و شنود با فرشته هدایتی: افشاگریهای فرشته هدایتی در مورد فرقه رجوی

قسمت اول: گفت‌ و شنود با فرشته هدایتی ۳۲ سال در مناسبات و تشکیلات

قسمت اول: گفت‌ و شنود با فرشته هدایتی ۳۲ سال در مناسبات و تشکیلات

سیامک نادری مرگهای مشکوک فرقه رجوی را افشا میکند

کشتن و سربه نیست کردنهای فرقه رجوی

سخنان آقای داود ارشد در پنجمین کنگره سکولاردمکراتهای ایران -کلن آلمان

سخنان آقای داود ارشد در پنجمین کنگره سکولاردمکراتهای ایران -کلن آلمان

فعالیت های ما در تصویر

سخنرانی آقای داود باقروند ارشد در پارلمان اروپا

 

سرشت علم قسمت دوم

شناخت علم
سلسله مباحث علمی ازدکتر ریموند رخشانی *

روشِ علمی‌ چیست؟

لینک به قسمت اول:

 

سرشت علم(۲)

دکتر ریموند رخشانی *

فُضولی در فرهنگ عامه شکل بدوی و ناپخته­ ی کنجکاوی بشر است. پژوهش‌های علمی‌ صورتِ پخته و والای همان کنجکاوی­ست.

پیشرفت‌های علمی‌ به همان اندازه متکی‌ بر پرسش‌های فرموله­شده­اند که متکی‌ بر پاسخ‌های قوام­یافته و تثبیت­شده­اند.

  • بسیاری پُرسش‌های مهم امروزی اغلب خارج از حوزه­ی علم ­اند. علم تنها پاسخگویِ پرسش‌هایی است که می­توان از طریقِ مشاهداتی تجدیدپذیر و یا آزمون‌هایِ کنترل­ شده و یا از طریق فرضیه‌هایی‌ با منطق ریاضی‌، آنها را به اثبات رساند.

پرسش‌های علمی‌ در بعد و در محتوا بسیار متنوع و گوناگون­اند. اما در بیشتر موارد پرسش‌های علمی‌ به چهار طبقه تقسیم شده­اند:

  • پرسش‌های پیرامون هستی‌ بر آن­اند که پدیده‌ها چگونه اتفاق می­افتند.
  • پرسش‌های پیرامون منشأ بر آن­اند که پدیده‌ها چگونه بوجود آمده­اند.
  • پرسش‌های پیرامون فرآیند‌ها بر آن­اند که عملکرد طبیعت چگونه است. این پرسش‌ها اغلب با پرسش‌های پیرامون منشأ رابطه­ی تنگاتنگی دارند.
  • پرسش‌های اجرایی و عملکردی در جستجویِ راهکار‌هایی­اند که از طریق آنها می­توان جهان فیزیکی‌  را بهبود بخشید، چه در درمان بیماری­ها، چه در طراحی‌ مواد جدید و چه در تغییر و تعدیل محیط مان.[۱]

پاسخگویی به پرسش‌هایِ قدیمی‌ اغلب به پرسش‌های جدیدی می‌‌انجامند.

پرسش‌های علمی‌، در بیشتر موارد، به نحوی شگفت­انگیز با یکدیگر در  ارتباط هستند. هنگامیکه دانشمندان حوزه­ی علم در کندوکاوِ پرسش‌های بی­پاسخ­اند اغلب به­نحوی عجیب با مقولاتی که ابتدا­به­ساکن به نظر بی­ربط می­رسیدند روبرو می­شوند.

  • برای نمونه نظریه­ی زمین­سازشناسی صفحه­ای‌ که تکتونیک صفحه­ای[۲] هم خوانده شده الگویِ دینامیسم درونی‌ زمین است و این نظریه را مطرح می‌کند که سطح کره­ی زمین از ۱۲ صفحه­ی عظیم و شناور تشکیل شده­است که مرتباً در حرکت­اند و موجب زلزله و به­وجودآمدن کوه‌ها و غیره هستند، و این نظریه به نحوی مستقیم با پرسش‌هایِ پیرامون منشأ هستی‌ و همچنین با نظریه­ی تکامل در ارتباط است.
  • نظریه­ی انقراض همگانی دایناسور‌ها و دیگر گونه‌هایِ کهن[۳] به درک و دریافت ما از اهمیت محیط زیست یاری می­دهد.[۴]
  • پرسش‌های علمی‌ اغلب با رویکردهای فلسفی‌ نیز در ارتباط هستند. تقلیل­گرایی فلسفی[۵] که متکی‌ بر این پیش­فرض است که می­توان کلیت سیستم‌ها را بر اساس مطالعه­ی اجزای آنها و کارکرد‌شان شناخت در فرآیند‌های علمی‌ در بسیاری موارد به چالش گرفته­شده­ است. اغلب سیستم‌های جمعی[۶]‌ در کلیت خود،‌ از منظر علمی،‌ ‌خصوصیات و یا مختصاتی [۷]‌ را به نمایش می­گذارند که کاملا با اجزای خود متفاوت­اند.[۸]

برخی‌ پرسش‌ها در حال حاضر پرسش‌های علمی‌ نیستند و ممکن است روزی با شناخت بیشتر ما از آنها علمی‌ شوند. (برای نمونه ماهیت آگاهی‌ آدمی[۹]. (‌

چندین عامل در پاسخ­یابی ما به بسیاری پرسش‌های علمی‌ بازدارنده­اند:

  • اشتباهات آزمایشی[۱۰]‌: همه­ی اندازه­گیری­های آزمایشی‌ ما، هرچقدر هم دقیق، در خود مقداری اشتباه دارند.
  • اصل عدم قطعیت[۱۱]: در مقیاس ریزتر از اتم‌ (یا  زیراتمی‌ sub-atomic ) هرگونه اندازه­گیری، جسمِ اندازه­گیری­شده را تغییر می­دهد. (پسان­تر به این اصل بیشتر خواهیم پرداخت. )
  • هرج­ومرج[۱۲]: بسیاری سیستم‌های طبیعی در هرج­ومرج­اند و نتیجتاً ذاتا غیرقابل پیش­بینی­اند.
  • و بالاخره سرعت نور[۱۳]: فضا و زمان برای ما محدودیت می­سازند. (به این اصل هم پسان­تر خواهیم پرداخت.)

علیرغم آنچه گفته شد و علیرغم عوامل بازدارنده و بسیاری محدودیت‌هایِ ذاتی دیگر برایِ کندوکاو ما در جهانِ طبیعی، روش‌هایِ علمی‌ در حال حاضر موثرترین و توانمند‌ترین ابزارها را جهت شناخت ما از جهان فیزیکی‌ برای تعدیل و تغییر آن در اختیار ما قرار می­دهند.

روشِ علمی فرآیندی انسانی‌، پیچیده و متغیر است. این روش اغلب در تفصیل خود از دانشمندی به دانشمندی دیگر و از اکتشافی به اکتشافی دیگر تغییراتی جزیی دارد. اگرچه روشِ علمی در کلیت خود چرخه­ی ایده‌آلی است که اغلب چهار مرحله[۱۴] دارد: ۱- مشاهده   و جمع­آوری داده­ها و اطلاعات، ۲- سنتز، هم­نِهِشتی یا هم­نهاده­گی (که به مفهوم پیدا کردن طرح و الگو و روال در داده­هاست، ۳- فرضیه­پردازی ، و بالاخره ۴- پیش­بینی‌.[۱۵]

نخستین گام روشِ علمی در مطالعات، جمع‌آوریِ داده‌ها است که شامل مشاهدات، حد[۱۶] و تعریف[۱۷]، اندازه­گیری‌ها و آزمایش­هایِ تکرارپذیر و آزمون­های مستقل[۱۸] است[۱۹].

مرحله­ی دوم روش علمی‌ در شناخت روال‌ها و طرح‌ها است – یعنی جستجویی برای تقارن[۲۰]. بیشتر دانشمندان حوزه­ی علم اغلب بر این باورند که طرح­سامانی[۲۱] در گیتی و نظمی در جهان فیزیکی موجود است.

  • گاهی‌ این مرحله گامی‌ برای شناخت طرح­سامانی[۲۲] و یا برای شناخت شباهت‌ها در پدیده‌هایی­ست که به ظاهر متفاوت می­رسند – از قبیل اشکال مختلف برق (الکتریسیته.)
  • گاهی‌ هم این مرحله در جای­دادن داده‌های متفاوت در سنتزی ریاضی یا در نوعی معادله­ی ریاضی می­تواند اتفاق بیافتد، از قبیل کشفکپلر از مدارِ بیضی­وار حرکتِ سیارات.

پس از اینکه آن طرح­سامان، یا طرح‌ها و روال­ها به دست آمد، اغلب دانشمندان در گام سوم توضیحات خود را به شکل یک فرضیه مطرح می­سازند.[۲۳]

هر فرضیه­ی علمی‌ یا نظریه یا قانون پیشنهادی و توضیحی، مسلما و آشکارا می‌باید به پیش­بینی‌‌های آزمون­پذیری[۲۴] منجر شود که مرحله­ی جدیدی از مشاهدات و جمع‌آوری داده‌ها را می‌طلبد. نتیجتاً نادرست­بودن هر نظریه یا فرضیه­ی علمی‌ همواره می­تواند در پیش­بینی­های ‌خود اثبات شود، اگرچه صحت پیش­بینی­ها ‌ هم هرگز به نحوی کامل اثبات نمی‌شود و اغلب زمینه­ای را فراهم می‌‌آورد تا مطالعات جدیدی انجام شود، یعنی‌ در روش علمی‌ مطلق­گرایی جایی‌ ندارد.

در مرکز و قلب این چرخه­ی ایده‌آل[۲۵] یعنی‌ در مرکز روشِ علمی‌ همواره پارادیمی بین دانشمندانِ موجود است که نمایانگر سیستمِ چشمداشت‌ها یا انتظارات علمی‌ آنها از جهانِ طبیعی است.

روشِ علمی‌ بندرت به­عنوان چرخه­ای ثابت و مطلق و غیرقابلِ­تغییر و صد در صد دقیق در همه­ی موارد کندوکاوِ علمی‌ دنبال می­شود. دیگر اینکه تخیل انسان، الهام و وحی و حتا شانس و بخت نیز عوامل حیاتیِ‌ دیگری در فرآیند کشفیات علمی‌ و اختراعات فنی‌ هستند . نمونه­ی جدول تناوبی عناصر مندلیف[۲۶] مثال خوبی‌ از استفاده­ی روشِ علمی‌ وی می­باشد (پسان تر باز هم شواهدی دیگر ارائه خواهد شد. )

گاهی نیز‌ خلافِ­قاعده بودن یا نابهنجاریِ[۲۷] پدیده‌های مورد مطالعه منجر به درون­بینی‌، بصیرت و بینش‌های[۲۸] جدید می­شود.

  • هنگامیکه پدیده‌های خلافِ­قاعده یا نابهنجار نظریه‌هایی علمی‌ و بارها آزمون­شده را به چالش می­گیرند، این اغلب بدین مفهوم است که آن فرضیه­ی قدیمی‌ یا آن قانون کهنِ آزمون­شده و آزمون­داده، موردی موثق اما ویژه و خاص از قانون علمی‌ عام­تری است.
  • برای نمونه هنگامی که فرضیه­ی علمی‌ ما این است که همه­ی اجسام به دلیل نیروی گرانش یا جاذبه سقوط می­کنند و سپس با بادکنکی حاویِ گاز هلیوم روبرو می‌شویم که صعود می‌کند، درک عمیق­تری از آن فرضیه­ی علمی‌ پیدا می‌کنیم.

روشِ علمی‌ اغلب فرآیندی ظریف و آزمون­داده است که لزوماً نه کاملا آشکار است و نه شهودی (intuitive) اما فرآیندی­ست که بدونِ آن پیشرفت‌های علمی آدمی‌‌، کشفیات علمی‌ و اختراعات فنی و گذار به مدرنیته‌ میسر نمی­شدند.

________________________________

[۱]

Hazen, R.M. and Singer, M.F. Why Aren’t Black Holes Black: The Unanswered Questions at the Frontiers of Science. Preface and Prologue. New York: Anchor, 1997.

[۲]

Plate tectonics

[۳]

Mass extinction of ancient species

[۴]

Ward, P. The End of Evolution: On Mass Extinctions and the Preservation of Biodiversity. New York: Bantam, 1994.

[۵]

Philosophical reductionism

[۶]

Collective systems

[۷]

Properties

[۸]

برای نمونه با درهم­شدن چند اتم، ملکول‌هایی‌ پدید می‌‌آیند که شاخصه‌های‌شان کاملا با اتم‌های ترکیب­شده متفاوت­اند و یا با درهم­شدن چند ملکول، سلول‌هایی‌ پدید می‌‌آیند که هیچ ربطی‌ به ملکول‌های شکل­دهنده‌شان ندارند و یا اندام­واره‌هایی‌ که با سلول‌های شکل­دهنده‌شان متفاوت­اند.

[۹]

برای نمونه حوزه­ی مطالعاتی  (neuroplasticity) در مورد ماهیت آگاهی‌ آدمی که برخی‌ روشنفکران معنوی­گرا از قبیل چوپرا (Deepak Chopra) مرتب به آن اشاره دارند، هنوز علمی‌ محسوب نمی‌‌شود، یعنی‌ هنوز متکی‌ بر مشاهداتی تجدیدپذیر ، مستقلا اثبات­پذیر و متکی‌ بر دلایل، فرضیات و تدبیر‌ها و نیز متکی‌ بر آزمون‌هایِ کنترل­شده نیست. پژوهش‌های علمی‌ در این حوزه­ی مطالعاتی کماکان در مراحل نطفه­ای هستند.

[۱۰]

Experimental errors

[۱۱]

Uncertainty principle

[۱۲]

Chaos

[۱۳]

The speed of light

[۱۴]

Observations, Synthesis, Hypothesis and Prediction.

[۱۵]

Holton, G. Thematic Origins of Scientific Thought: Kepler to Einstein. Revised Edition. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1988.

[۱۶]

در منطق، برای پارادایم (paradigm)واژه­ی حد بکار گرفته شده است.

[۱۷]

Definitions

[۱۸]

Repeatable experiments and Independent tests

[۱۹]

نظریه­های “علوم” سیاسی و اجتماعی از آن جهت که قابلِ بازتولید نیستند و تواناییِ‌ تکرارپذیریِ آزمایشی‌ و استقلالِ آزمونی ندارند، علمی محسوب نمی­شوند و نظریه­های شناختی‌ و دانش­های سیاسی و اجتماعی­ محسوب می‌‌شوند.

[۲۰]

Symmetry

[۲۱]

Pattern

[۲۲]

A pattern

[۲۳]

هنگامیکه در حوزه‌های علم(sciences) صحبت از تئوری یا نظریه (theory) می‌‌شود، این بدان مفهوم است که فرضیاتی بارها مستقلا آزمون­شده و تجدیدِ تولید شده­اند و با شواهد به اثبات رسیده­اند و می‌‌توان هر نظریه و تئوری علمی را دیگربار و دیگربار مستقلا مورد آزمون قرار داد. برای نمونه اگر هزار‌ها بار هم ملکول آب را آزمایش کنیم، دو اتم هیدروژن و یک اتم اکسیژن حاصل می‌‌شود. بنابراین هر تئوری و نظریه در حوزه‌های علم با “نظریه” در “علوم” انسانی،‌ در سرشت و در آزمون و در اجرا،‌  کاملا متفاوت است.

Kaku, M. Physics of the Impossible. New York: First Anchor Books, 2009.

[۲۴]

Testable predictions

[۲۵]

Ideal cycle

[۲۶]

Periodic table of the elements of Dmitri Mandeleev

[۲۷]

Anomaly

[۲۸]

Insights and visions

—————–

* دکتر ریموند رخشانی در باره خودش:

من ریموند رخشانی هستم و حوزه کارشناسی من مهندسی‌ سیستم‌ها است، و تخصص من در بکارگیری اندیشه سیستمی‌ برای انتقال فن آوری و اجرا و پیاده سازی تولید فراورده‌های نوین می‌‌باشد. در این سلسله از مقالات و فایل‌های صوتی کوشش می‌‌کنم که علم مدرن را از پایه به دوستان معرفی‌ کنم.

بخش ۱ این نوشته

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.